Gol Sevinçleri ve Diğer “Alamet-i Farikalar”

Geçtiğimiz günlerde Türkiye basınında, Warner Bros.’un Fenerbahçeli futbolcu Kerem Aktürkoğlu aleyhine, sahada ve sosyal medya içeriklerinde “Harry Potter” lakabını kullanması ve J. K. Rowling tarafından yaratılan kurgusal evrene atıf içerdiği iddia edilen gol sevinci sebebiyle dava açtığına ilişkin haberlerin yer alması, fikrî mülkiyet hukukunun popüler kültür ve spor alanlarıyla kesişim noktalarını yeniden gündeme taşımıştır. Bu gelişmeler, edebî ve sinematografik eserlerden popüler kültüre sirayet eden unsurların, telif ve marka hukuku bakımından hangi koşullarda hukuki korumadan yararlanabileceği sorusunu tartışmaya açmıştır.

Bu uyuşmazlığa konu edilen Harry Potter evreni; roman metinleri, sinema filmleri, karakter tasarımları, müzik eserleri, semboller ve diğer unsurlar gibi birden fazla fikrî hak kategorisini bünyesinde barındıran bir fikri ve sınai haklar bütünüdür. Bu unsurların önemli bir bölümü 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (“FSEK”) kapsamında eser ve parçaları olarak korunmakta; buna ek olarak “Harry Potter”, “Hogwarts” ve benzeri ibareler ile çeşitli logolar Warner Bros. ve ilişkili şirketler adına tescil edilmiş markalar sayesinde de koruma altına alınmaktadır.

FSEK m. 83 uyarınca, eserin adının yanı sıra eserin kimliğiyle özdeşleşmiş, ayırt edici işlev gören özgün unsurları, eserin alametleri olarak korunmaktadır. Aynı kanunun 13. maddesi ise eser sahibine tanınan hakların yalnızca eserin bütününe değil, aynı zamanda onun ayırt edici parçalarına da uygulanacağını açıkça düzenlemektedir. Bu çerçevede, bir eserin yalnızca bütünüyle çoğaltılması veya umuma iletilmesi hâlinde değil, eserin tanınmasını sağlayan ayırt edici bir karakterin görünümü, karakteristik kostümü, ya da eserle özdeşleşmiş diğer karakteristik unsurların izinsiz kullanımı hâlinde de telif hakkı ihlali gündeme gelebilmektedir. Bununla beraber, eser sahipliğinden doğan bir hakkın ihlalinden bahsedebilmek için, eserin hak sahibi kişilerin yazılı izni olmaksızın çoğaltılması, değiştirilmesi, dağıtılması, yayımlanması gibi fiiller gerçekleşmelidir.

Açıklanan hukuki çerçeve gol sevinci tartışmasına uygulandığında, spor sahasında gerçekleştirilen basit bir jestin, tek başına Harry Potter evrenine ait eser veya alametlerinin ihlali olarak değerlendirilmesi oldukça güç görünmektedir. Zira gol sevinci, kural olarak kurgusal bir karaktere özgü ayırt edici unsurların birebir taklidi niteliğini taşımamakta, eserin tanımlayıcı görsel veya işitsel öğelerini de doğrudan içermemektedir. Ayrıca, saha içindeki anlık bir hareket ile kanunda sayılan fiillerin de çoğu durumda gerçekleşmeyeceği açıktır. Bu nedenle salt bir lakap kullanımı ya da anlık bir saha hareketinin, tek başına telif hakkına tecavüz oluşturduğunu ileri sürmek mümkün olmayabilir.

Buna karşılık, gol sevincinin sosyal medya veya diğer mecralarda, orijinal film müzikleri, karakter tasarımlarını çağrıştıran görseller, tescilli logolar ile birlikte kullanılması hâlinde hukuki değerlendirme farklılaşacaktır. Bu tür bir kullanım, FSEK kapsamında eser alametlerinden izinsiz yararlanma teşkil edebileceği gibi, aynı zamanda tescilli markaların izinsiz kullanımı sebebiyle marka hakkına tecavüz iddialarını da gündeme getirebilir. Özellikle bu paylaşımların reklam, sponsorluk veya kişisel markalaşma amacı taşıması hâlinde, kullanımın ticari bir nitelik kazandığı ve haksız bir yararlanmaya yol açtığı da kabul edilebilecektir.

Buna karşılık dikkat çekici bir başka gelişme, sporcuların kendi isim, görüntü, ses ve jestlerini imaj hakları kapsamında koruma altına alma eğilimidir. İmaj hakları, kişilik hakları ile fikrî mülkiyet hukukunun kesişiminde yer alan ve özellikle reklam sözleşmeleri ile sponsorluk ilişkilerinde ekonomik değer kazanan bir hak alanı oluşturmaktadır. Gol sevinçleri, çoğu zaman telif hukuku anlamında bir eser niteliği taşımamakla birlikte, belirli bir hareketin veya pozun kamuoyunda ayırt edici bir işaret hâline gelmesi ve ticari kaynak gösterme fonksiyonunu yerine getirmesi durumunda, marka hukuku kapsamında korunabilmektedir.

Bu kapsamda ünlü Fransız futbolcu Kylian Mbappé’nin kolları göğüs önünde çaprazlama şeklindeki gol kutlamasını Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi (“EUIPO”) nezdinde marka olarak tescil ettirmiş olması dikkat çekici bir örnek olmuştur. Yine Cole Palmer isimli İngiliz futbolcu da “Cold Palmer” olarak anılan ve kolların önde tutulup titreme hareketiyle gerçekleştirilen gol sevinci için EUIPO ve Birleşik Krallık Fikri Mülkiyet Ofisi nezdinde yapılan hareket (motion) marka başvurusunu 2025 yılında tescil ettirmiştir. Bunun yanı sıra Palmer; muhtelif fikri mülkiyet ofisleri nezdinde “cold palmer” ibaresi üzerinde tescil elde etmiş ve anılan gol sevincinin figüratif resmediliş şekline ilişkin olarak da marka tescilleri için başvurular yapılmıştır.

		COLD PALMER
Kylian Mbappé Lottin adına 2019 yılında tescil ettirilen şekil markası	Palmer Management Limited adına 2025 yılında ABD’de yapılan marka başvurusu	Palmer Management Limited adına Birleşik Krallık FM Ofisi nezdinde yapılan başvurular

Bu tesciller, söz konusu işaret ve ibareleri marka hukuku çerçevesinde ticari kullanım, lisanslama ve merchandising alanlarında koruma altına almakla birlikte, bu markaların ihlalinden söz edilebilmesi için işaretin, ilgili tüketici nezdinde bir mal veya hizmetin ticari kaynağını gösterir şekilde algılanacak biçimde kullanılması, diğer bir ifadeyle markasal bir kullanıma konu olması gerekmektedir.

Sonuç olarak, Kerem Aktürkoğlu hakkında çıkan haberler aslında kurgusal karakterlerin ve buna karşılık sporcu imaj haklarının fikrî ve sınai mülkiyet hukuku içindeki konumuna ilişkin önemli bir tartışma zemini yaratmıştır. FSEK’in eser ve eser alametlerine ilişkin hükümleri ile marka hukuku tarafından sağlanan koruma alanı, popüler kültür ile spor endüstrisinin iç içe geçtiği günümüz dünyasında, hem hak sahipleri hem de içerik üreticileri açısından daha dikkatli bir hukuki değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır.